Από Ελπίδα Αθανασίουστην/στο Οι Φάκελοι του Insights, Ενέργεια & Περιβάλλον, Περιφερειακή Ανάπτυξηστις 10/11/2026

Αποχέτευση μετά το 2027: το αθέατο αναπτυξιακό στοίχημα της Ελλάδας

Οι νέοι ευρωπαϊκοί κανόνες για τα αστικά λύματα μεταφέρουν το βάρος από την κατασκευή υποδομών στη διαρκή λειτουργία τους. Τι αλλάζει για μικρούς οικισμούς, νησιά, φορείς ύδρευσης και όσους θα χρηματοδοτήσουν την επόμενη γενιά επεξεργασίας.

Η Ελλάδα καλείται να προετοιμάσει την επόμενη γενιά υποδομών αποχέτευσης ενώ εξακολουθεί να αντιμετωπίζει εκκρεμότητες εφαρμογής των προηγούμενων ευρωπαϊκών κανόνων. Η αναθεωρημένη οδηγία για τα αστικά λύματα τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2025 και η προθεσμία μεταφοράς της στο εθνικό δίκαιο είναι η 31η Ιουλίου 2027. Δεν πρόκειται για νέα εξαγγελία χρηματοδότησης, αλλά για θεσπισμένο πλαίσιο με σταδιακές υποχρεώσεις εφαρμογής. (environment.ec.europa.eu)

Το ουσιαστικό ερώτημα είναι ευρύτερο από το πόσοι βιολογικοί καθαρισμοί θα κατασκευαστούν: ποιος θα εγγυηθεί ότι θα λειτουργούν, ποιος θα πληρώνει τις αναβαθμίσεις και πώς οι μικρότερες περιοχές θα αποκτήσουν υπηρεσίες αντίστοιχες των μεγαλύτερων αστικών κέντρων;

Ο φάκελος εξετάζει αυτή τη μετάβαση ως ζήτημα περιφερειακής ανάπτυξης και δημόσιας λογοδοσίας. Διακρίνει τις ήδη θεσπισμένες απαιτήσεις από τις εκτιμήσεις κόστους και τις αντιτιθέμενες θέσεις για τη χρηματοδότησή τους.

Από την οδηγία του 1991 σε ένα διαφορετικό μοντέλο

Η πρώτη ευρωπαϊκή οδηγία για την επεξεργασία αστικών λυμάτων υιοθετήθηκε το 1991. Η αναθεώρησή της προτάθηκε από την Επιτροπή τον Οκτώβριο του 2022, ακολούθησε προσωρινή πολιτική συμφωνία τον Ιανουάριο του 2024 και το Συμβούλιο ενέκρινε τους νέους κανόνες τον Νοέμβριο του ίδιου έτους. Η χρονική αυτή αλληλουχία έχει σημασία: η συζήτηση αφορά πλέον την εφαρμογή νομοθεσίας, όχι μια αρχική διαπραγματευτική πρόταση. (consilium.europa.eu)

Η μεταβολή δεν περιορίζεται στην αυστηρότερη επεξεργασία. Το νέο πλαίσιο συνδέει την ποιότητα των νερών με την ανάκτηση πόρων, την ενεργειακή κατανάλωση, την παρακολούθηση παραμέτρων δημόσιας υγείας και την πρόσβαση στην αποχέτευση, ιδίως για ευάλωτους πληθυσμούς. Η εγκατάσταση αντιμετωπίζεται ως μέρος ενός ευρύτερου συστήματος διαχείρισης νερού και όχι μόνο ως τελικό σημείο ενός αγωγού. (environment.ec.europa.eu)

Η αναπτυξιακή συνέπεια αυτής της αλλαγής είναι ότι η επιτυχία δεν μπορεί να αποτιμάται αποκλειστικά με το φυσικό αντικείμενο ενός έργου. Χρειάζεται να εξετάζεται μαζί η υπηρεσία που παρέχεται σε βάθος χρόνου: λειτουργία, συντήρηση, έλεγχοι και δυνατότητα προσαρμογής.

Τι δείχνει —και τι δεν δείχνει— το ελληνικό 98%

Η ευρωπαϊκή πλατφόρμα WISE για τα ύδατα εμφανίζει ότι το 98% των αστικών λυμάτων στην Ελλάδα υποβαλλόταν σε επεξεργασία σύμφωνα με τις απαιτήσεις της προηγούμενης οδηγίας, με έτος αναφοράς το 2022. Καταγράφει επίσης ανάγκη πρόσθετης βιολογικής επεξεργασίας για φορτίο περίπου 0,18 εκατομμυρίων ισοδύναμων κατοίκων. Πρόκειται για ιστορικά στοιχεία συμμόρφωσης, όχι για απογραφή της κατάστασης τον Νοέμβριο του 2026. (water.europa.eu)

Ο δείκτης αφορά το φορτίο λυμάτων που καλύπτεται από το συγκεκριμένο πλαίσιο. Δεν σημαίνει ότι το 98% των οικισμών διαθέτει άρτια αποχέτευση, ούτε ότι όλες οι εγκαταστάσεις λειτουργούν χωρίς διακοπές. Η ίδια η μεθοδολογία αποτυπώνει ποσότητες σε ισοδύναμους κατοίκους και διαφορετικές απαιτήσεις επεξεργασίας ανά κατηγορία περιοχής. (water.europa.eu)

Παράλληλα, η επισκόπηση περιβαλλοντικής εφαρμογής της Επιτροπής για το 2025 επισημαίνει συνεχιζόμενα ελλείμματα εφαρμογής στην Ελλάδα, με υποθέσεις παραβάσεων και πρόστιμα ιδιαίτερα στα απόβλητα και στα αστικά λύματα. (op.europa.eu)

Δεν υπάρχει αναγκαστικά αντίφαση. Ένα υψηλό ποσοστό σε επίπεδο συνολικού φορτίου μπορεί να συνυπάρχει με σοβαρά τοπικά προβλήματα. Για την περιφερειακή πολιτική, επομένως, ο εθνικός μέσος όρος χρειάζεται συμπλήρωση: ποιοι οικισμοί υπολείπονται, ποια υποδομή λείπει και ποιος φορέας έχει την ευθύνη της αποκατάστασης;

Οι μικροί οικισμοί περνούν στο επίκεντρο

Η νέα οδηγία επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής σε οικισμούς από 1.000 ισοδύναμους κατοίκους, έναντι του προηγούμενου βασικού ορίου των 2.000. Για την κατηγορία μεταξύ 1.000 και 2.000 προβλέπονται κατά κανόνα συστήματα συλλογής και δευτεροβάθμια επεξεργασία έως το 2035, με συγκεκριμένες δυνατότητες παρεκκλίσεων. Η δευτεροβάθμια επεξεργασία απομακρύνει το βιοαποδομήσιμο οργανικό φορτίο. (consilium.europa.eu)

Ο «ισοδύναμος κάτοικος» είναι μονάδα μέτρησης ρυπαντικού φορτίου, όχι απλή καταμέτρηση μόνιμων κατοίκων. (consilium.europa.eu) Η διάκριση αποτρέπει την παραπλανητική ανάγνωση ότι η κατάταξη ενός τουριστικού οικισμού μπορεί να γίνει μόνο από την απογραφή πληθυσμού.

Για κάθε μικρή περιοχή, το ερευνητικό ερώτημα είναι συγκεκριμένο: ποιο είναι το πραγματικό φορτίο, πώς μεταβάλλεται και ποια λύση μπορεί να υποστηριχθεί λειτουργικά; Δεν αρκεί να αναζητηθεί μια τεχνολογία που χωρά στον διαθέσιμο προϋπολογισμό. Πρέπει να εξεταστεί εάν υπάρχει προσωπικό, πρόσβαση σε ανταλλακτικά, εργαστηριακή υποστήριξη και σχέδιο αντιμετώπισης βλάβης.

Αυτά αποτελούν κριτήρια αξιολόγησης, όχι διαπίστωση ότι όλοι οι μικροί φορείς υστερούν. Χωρίς συγκρίσιμα δεδομένα ανά εγκατάσταση, μια γενική καταδίκη της τοπικής διαχείρισης θα ήταν εξίσου ατεκμηρίωτη με μια γενική διαβεβαίωση επάρκειας.

Το ακριβότερο έργο μπορεί να είναι αυτό που δεν λειτουργεί

Η Έκθεση Χώρας της Επιτροπής για την Ελλάδα, δημοσιευμένη στις 3 Ιουνίου 2026, υπογραμμίζει ότι υπάρχει σημαντικό περιθώριο επενδύσεων στις υποδομές και στη λειτουργία της διαχείρισης λυμάτων, στον εκσυγχρονισμό μονάδων και στα δίκτυα που επιτρέπουν επαναχρησιμοποίηση. Συνδέει επίσης την ανθεκτικότητα των υποδομών με επαρκείς πόρους και ικανότητα των τοπικών παρόχων. (economy-finance.ec.europa.eu)

Η διαπίστωση μετακινεί το κέντρο βάρους από τη δημοπράτηση στον κύκλο ζωής. Ένας προϋπολογισμός κατασκευής απαντά πόσο κοστίζει να παραδοθεί η υποδομή. Δεν απαντά αυτομάτως πόσο κοστίζει να παρέχει αξιόπιστη υπηρεσία επί δεκαετίες.

Σε αυτή τη βάση, ο έλεγχος ενός επενδυτικού σχεδίου χρειάζεται τέσσερα διαφορετικά επίπεδα: τεχνική καταλληλότητα, δυνατότητα λειτουργίας, οικονομική αντοχή και περιβαλλοντικό αποτέλεσμα. Η απορρόφηση χρηματοδότησης είναι διοικητικό επίτευγμα, αλλά δεν ταυτίζεται αναλυτικά με την επίτευξη και των τεσσάρων.

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η συζήτηση για το μέγεθος των φορέων δεν πρέπει να εξαντλείται σε ένα δίλημμα συγκέντρωσης ή διατήρησης των υφιστάμενων σχημάτων. Κάθε οργανωτική λύση χρειάζεται έλεγχο ως προς την τεχνική υποστήριξη, την ταχύτητα απόκρισης και τη λογοδοσία προς την τοπική κοινωνία.

Ποιος πληρώνει την απομάκρυνση μικρορύπων;

Το πιο συγκρουσιακό σκέλος αφορά την τεταρτοβάθμια επεξεργασία, δηλαδή ένα πρόσθετο στάδιο απομάκρυνσης μικρορύπων. Το θεσπισμένο μοντέλο προβλέπει ότι οι παραγωγοί φαρμάκων και καλλυντικών συνεισφέρουν τουλάχιστον το 80% του σχετικού πρόσθετου κόστους μέσω διευρυμένης ευθύνης παραγωγού. Η υποχρέωση αυτή δεν αφορά το σύνολο των δαπανών αποχέτευσης. (consilium.europa.eu)

Η πολιτική λογική είναι η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει»: μέρος του κόστους αποκατάστασης μεταφέρεται στους κλάδους που συνδέονται με τη συγκεκριμένη ρύπανση, αντί να επιβαρύνει αποκλειστικά τους χρήστες των υπηρεσιών νερού. Αυτή είναι η προσέγγιση που παρουσιάζουν οι ευρωπαϊκοί θεσμοί. (environment.ec.europa.eu)

Η Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Φαρμακευτικών Βιομηχανιών και Ενώσεων, EFPIA, ζήτησε στις 12 Οκτωβρίου 2026 παύση της εφαρμογής, επανεξέταση της επιστημονικής τεκμηρίωσης και αξιολόγηση εναλλακτικών χρηματοδοτικών μοντέλων. Συνδέει τις ενστάσεις της με τη διαθεσιμότητα φαρμάκων και την ευρωπαϊκή παραγωγική βάση. Πρόκειται για θέση εκπροσώπησης του κλάδου, όχι για απόφαση αναστολής της οδηγίας. (efpia.eu)

Οι ανησυχίες για το κόστος δεν εμφανίζονται μόνο σε κλαδικές ανακοινώσεις. Στα πρακτικά της Φαρμακευτικής Επιτροπής της 26ης Μαρτίου 2026 καταγράφονται ερωτήματα μελών για επιπτώσεις στα συστήματα υγείας και στους παραγωγούς, ιδιαίτερα γενοσήμων, κατά την παρουσίαση επικαιροποιημένης μελέτης κόστους. Τα πρακτικά τεκμηριώνουν την ύπαρξη της διαφωνίας, όχι την ορθότητα κάθε πρόβλεψης. (health.ec.europa.eu)

Το ανοικτό ζήτημα είναι διπλό: πώς θα υπολογίζονται επαληθεύσιμα οι εισφορές και πώς θα εξασφαλίζεται η χρηματοδότηση της επεξεργασίας χωρίς αδιαφανή μεταφορά βαρών. Η περιβαλλοντική υποχρέωση και η οικονομική επίπτωση χρειάζονται κοινό έλεγχο, όχι αλληλοακύρωση.

Πόσο αξιόπιστες είναι οι εκτιμήσεις κόστους;

Μια ερευνητική εργασία του Ιουλίου 2026 εξετάζει τις λειτουργικές επιπτώσεις αυστηρότερων απαιτήσεων απομάκρυνσης αζώτου και φωσφόρου σε 74 ισπανικές εγκαταστάσεις. Στο συγκεκριμένο δείγμα υπολογίζει μέση αύξηση λειτουργικού κόστους 25,9%, με σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ μονάδων. Δεν αφορά ελληνικές εγκαταστάσεις και δεν αποτελεί πρόβλεψη για τους ελληνικούς λογαριασμούς. (sciencedirect.com)

Η χρησιμότητά της βρίσκεται κυρίως στη μέθοδο: αποτίμηση ανά εγκατάσταση αντί για εφαρμογή ενός ενιαίου ποσοστού παντού. Το εύρημα δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτούσιο στην Ελλάδα, μπορεί όμως να στηρίξει το ερώτημα γιατί ένας εθνικός σχεδιασμός θα αρκούνταν σε έναν μέσο όρο.

Ένας σοβαρός ελληνικός υπολογισμός θα χρειαζόταν σαφείς παραδοχές: υφιστάμενη τεχνολογία, απαιτούμενη αναβάθμιση, κατανάλωση ενέργειας, προσωπικό και χρονισμό αντικατάστασης εξοπλισμού. Χωρίς αυτά, ούτε ένας καθησυχαστικός ούτε ένας καταστροφολογικός αριθμός προσφέρει ασφαλή βάση δημόσιας συζήτησης.

Ενεργειακή ουδετερότητα δεν σημαίνει αυτάρκεια κάθε μονάδας

Για εγκαταστάσεις από 10.000 ισοδύναμους κατοίκους, η οδηγία προβλέπει στόχο παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας αντίστοιχης με το 100% της ετήσιας κατανάλωσης έως το 2045. Ο στόχος υπολογίζεται σε εθνικό επίπεδο και επιτρέπει παραγωγή εντός ή εκτός εγκαταστάσεων από τους ιδιοκτήτες ή διαχειριστές ή για λογαριασμό τους. Δεν απαιτεί κάθε μονάδα να είναι ενεργειακά αυτόνομη κάθε ώρα. (eur-lex.europa.eu)

Προβλέπονται ενδιάμεσα ορόσημα 20% το 2030, 40% το 2035 και 70% το 2040. Οι ενεργειακοί έλεγχοι περιλαμβάνουν την αναζήτηση δυνατοτήτων εξοικονόμησης και ανάκτησης ενέργειας. (eur-lex.europa.eu)

Για την αξιολόγηση των ελληνικών σχεδίων, συνεπώς, χρειάζονται δύο χωριστοί λογαριασμοί: πόση ενέργεια εξοικονομείται και πόση παράγεται. Διαφορετικά, μια επένδυση παραγωγής μπορεί να εμφανίζεται ως πλήρης απάντηση, χωρίς να έχει εξεταστεί εάν η ίδια υπηρεσία θα μπορούσε να παρέχεται με μικρότερη κατανάλωση.

Επαναχρησιμοποίηση: η μονάδα δεν είναι ολόκληρη η αλυσίδα

Η Επιτροπή επισημαίνει για την Ελλάδα ότι η κυκλική διαχείριση νερού απαιτεί πρόσθετες επενδύσεις, μεταξύ άλλων σε δίκτυα διανομής επεξεργασμένων λυμάτων και σε υποδομές που διευκολύνουν τη χρήση τους από διαφορετικούς τομείς. (economy-finance.ec.europa.eu) Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος καταγράφει επίσης πιέσεις στους υδατικούς πόρους μικρών νησιών από την τουριστική και κατασκευαστική δραστηριότητα. (eea.europa.eu)

Η σύνδεση των δύο διαπιστώσεων αναδεικνύει μια δυνατότητα, όχι μια αυτόματη λύση. Για να αξιολογηθεί σχέδιο επαναχρησιμοποίησης, πρέπει να απαντά ποιος χρειάζεται το νερό, σε ποια περίοδο, με ποιες απαιτήσεις ποιότητας και μέσω ποιας υποδομής μεταφοράς.

Το περιφερειακό όφελος δεν αποδεικνύεται μόνο από την ποσότητα που μπορεί θεωρητικά να παραχθεί. Χρειάζεται να εξεταστεί εάν υπάρχει πραγματικός αποδέκτης και λειτουργική συμφωνία. Διαφορετικά, η επαναχρησιμοποίηση παραμένει τεχνική δυνατότητα χωρίς τεκμηριωμένο αποτέλεσμα για την τοπική οικονομία.

Το τεστ της επόμενης περιόδου

Η προθεσμία του 2027 αφορά τη μεταφορά της οδηγίας, όχι την ολοκλήρωση όλων των έργων. Οι μεταγενέστερες προθεσμίες εφαρμογής αφήνουν χρόνο, αλλά δεν καταργούν την ανάγκη έγκαιρου σχεδιασμού. (europarl.europa.eu)

Τρία ερωτήματα μπορούν να οργανώσουν τον δημόσιο έλεγχο: υπάρχει επικαιροποιημένη εικόνα ανά οικισμό και εγκατάσταση; Συνοδεύεται κάθε επένδυση από σχέδιο λειτουργίας και χρηματοδότησης; Θα δημοσιοποιούνται αποτελέσματα ώστε οι κάτοικοι να γνωρίζουν όχι μόνο τι κατασκευάστηκε, αλλά τι υπηρεσία λαμβάνουν;

Το βασικό συμπέρασμα αυτού του φακέλου είναι αναλυτικό: η επόμενη φάση της αποχέτευσης χρειάζεται να κριθεί ως πολιτική διαρκούς παροχής υπηρεσιών. Η κατασκευή αποτελεί αναγκαίο βήμα· η πραγματική αναπτυξιακή δοκιμασία αρχίζει όταν τελειώνει το εργοτάξιο.

Πηγές