Από Νεκτάριος Λειβαδάςστην/στο Ο Αντίλογος, Ενέργεια & Περιβάλλον, Περιφερειακή Ανάπτυξηστις 16/11/2026

Άνθρακας σε θέρμανση και μετακινήσεις: κίνητρο αλλαγής ή άνισο βάρος;

Το ETS2 προετοιμάζεται για το 2028 με ενισχυμένες δικλίδες σταθερότητας. Δύο προσεγγίσεις για την τιμολόγηση των εκπομπών, την προστασία των νοικοκυριών και τις πραγματικές επιλογές της περιφέρειας.

Η ευρωπαϊκή τιμολόγηση του άνθρακα στη θέρμανση και στις οδικές μεταφορές αποκτά ισχυρότερες δικλίδες προστασίας πριν από την πλήρη έναρξή της το 2028. Στις 9 Οκτωβρίου 2026, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ενέκρινε την τροποποίηση του αποθεματικού σταθερότητας του νέου Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών, γνωστού ως ETS2. Στόχος είναι να περιοριστούν οι απότομες αυξήσεις της τιμής των δικαιωμάτων. Η απόφαση επαναφέρει ένα ουσιαστικό πολιτικό ερώτημα: αρκεί η ακριβότερη χρήση ορυκτών καυσίμων για να επιταχυνθεί η μετάβαση ή πρέπει πρώτα να εξασφαλιστούν προσιτές εναλλακτικές; (consilium.europa.eu)

Δεν πρόκειται απλώς για αντιπαράθεση ανάμεσα στην κλιματική προστασία και στην αγοραστική δύναμη. Οι δύο προσεγγίσεις μπορούν να αποδέχονται τον ίδιο στόχο, αλλά διαφωνούν για τη σειρά των παρεμβάσεων, την κατανομή του κινδύνου και το τι θεωρείται επαρκής κοινωνική εγγύηση.

Τι αλλάζει και ποιος πληρώνει

Το ETS2 είναι χωριστό από το υφιστάμενο ευρωπαϊκό σύστημα εμπορίας εκπομπών. Καλύπτει καύσιμα που χρησιμοποιούνται στα κτίρια, στις οδικές μεταφορές και σε πρόσθετους τομείς. Υπόχρεοι δεν είναι οι πολίτες, αλλά οι προμηθευτές καυσίμων, οι οποίοι θα πρέπει να παραδίδουν δικαιώματα αντίστοιχα με τις εκπομπές από τα καύσιμα που διαθέτουν. Η τιμή του άνθρακα, ωστόσο, δημιουργεί δίαυλο επιβάρυνσης του τελικού κόστους θέρμανσης και μετακίνησης. (climate.ec.europa.eu)

Η μετάθεση της πλήρους λειτουργίας στο 2028 έχει ήδη αποφασιστεί· δεν αποτελεί εκκρεμή πρόταση. Η έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την αγορά άνθρακα του 2026 καταγράφει επίσης ότι επιτρέπεται η έναρξη δημοπρασιών από το 2027, ώστε να διατεθούν νωρίτερα έσοδα για επενδύσεις. Παράλληλα, η Επιτροπή αναφέρει ότι εργάζεται για επικαιροποιημένη αποτίμηση των επιπτώσεων, του σχεδιασμού και των εγγυήσεων του συστήματος. Επομένως, άλλο η νομοθετημένη εκκίνηση και άλλο η συνεχιζόμενη αξιολόγηση της επάρκειας των μέτρων προστασίας. (climate.ec.europa.eu)

Πρώτη προσέγγιση: χωρίς τιμή στον άνθρακα, η εξάρτηση παρατείνεται

Το ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ του ETS2 είναι ότι οι υφιστάμενες πολιτικές δεν έχουν επιφέρει αρκετά γρήγορες αλλαγές. Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, οι εκπομπές των οδικών μεταφορών μειώθηκαν μόλις κατά 4,4% μεταξύ 2005 και 2023. Στο ίδιο διάστημα, οι εκπομπές των σταθερών εγκαταστάσεων ηλεκτροπαραγωγής και ενεργοβόρας βιομηχανίας που καλύπτονται από το υφιστάμενο σύστημα υποδιπλασιάστηκαν. Η σύγκριση δεν αποδεικνύει ότι η τιμολόγηση εξηγεί μόνη της τη διαφορά, αναδεικνύει όμως τη δυσκολία απεξάρτησης των μεταφορών. (eea.europa.eu)

Στη λογική αυτής της προσέγγισης, ένα σταθερό οικονομικό κίνητρο συμπληρώνει τις επιδοτήσεις και τους κανονισμούς. Κάνει σχετικά ελκυστικότερη την εξοικονόμηση ενέργειας και ενισχύει το οικονομικό όφελος από ανακαινίσεις και καθαρότερες μετακινήσεις. Αυτή είναι και η βασική αιτιολόγηση που προβάλλει η Επιτροπή για το μέτρο. (climate.ec.europa.eu)

Η κοινωνική απάντηση δεν είναι, κατά την ίδια συλλογιστική, η διατήρηση της εξάρτησης, αλλά η αξιοποίηση των εσόδων για να μειωθεί. Τα κράτη υποχρεούνται να κατευθύνουν τα έσοδα του ETS2 σε κλιματικά και κοινωνικά μέτρα, ενώ μέρος τους χρηματοδοτεί το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα. Προβλέπονται παρεμβάσεις ενεργειακής αναβάθμισης, καθαρής θέρμανσης και μετακίνησης, καθώς και προσωρινή εισοδηματική στήριξη. (climate.ec.europa.eu)

Από αυτή την οπτική, μια νέα αναβολή θα είχε και κόστος: θα καθυστερούσε το οικονομικό σήμα που ευνοεί τις επενδύσεις απεξάρτησης. Η ίδια η Επιτροπή παρουσιάζει την πρόωρη διάθεση εσόδων και τον ειδικό μηχανισμό προχρηματοδότησης ως εργαλεία επιτάχυνσης επενδύσεων στην κατοικία και στην κινητικότητα πριν από την πλήρη εφαρμογή. (climate.ec.europa.eu)

Δεύτερη προσέγγιση: η ακριβότερη ανάγκη δεν γίνεται αυτομάτως ελεύθερη επιλογή

Η ισχυρότερη ένσταση δεν αμφισβητεί την ανάγκη μείωσης των εκπομπών. Αμφισβητεί την υπόθεση ότι όλα τα νοικοκυριά μπορούν να ανταποκριθούν στην ίδια μεταβολή τιμής. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος επισημαίνει ότι τα ευάλωτα νοικοκυριά συχνότερα κατοικούν σε ενεργειακά αναποτελεσματικά σπίτια, δυσκολεύονται ήδη να πληρώσουν λογαριασμούς και δεν διαθέτουν το αρχικό κεφάλαιο για ανακαίνιση ή καθαρή θέρμανση. (eea.europa.eu)

Εδώ βρίσκεται η διάκριση ανάμεσα στο κίνητρο και στη δυνατότητα ανταπόκρισης. Αν κάποιος δεν μπορεί να χρηματοδοτήσει την αλλαγή εξοπλισμού, η επιβάρυνση δεν μετατρέπεται αναγκαστικά σε επένδυση. Μπορεί να μετατραπεί σε περιορισμό βασικών αναγκών. Πρόκειται για τον κίνδυνο που προκύπτει από τα εμπόδια χρηματοδότησης και προσιτότητας τα οποία καταγράφει ο Οργανισμός, όχι για προεξοφλημένη έκβαση κάθε νοικοκυριού. (eea.europa.eu)

Η χωρική διάσταση είναι καθοριστική για την αξιολόγηση. Για μια ορεινή κοινότητα, το ερώτημα πρέπει να είναι αν υπάρχει εφαρμόσιμη λύση θέρμανσης πριν αυξηθεί το κόστος της υφιστάμενης. Για έναν εργαζόμενο σε αγροτική ή παραμεθόρια περιοχή, αν υπάρχει αξιόπιστη εναλλακτική στο αυτοκίνητο. Για έναν νησιωτικό δήμο, αν η χρηματοδότηση συνοδεύεται από τεχνική δυνατότητα υλοποίησης. Αυτά αποτελούν ερωτήματα πολιτικού σχεδιασμού, όχι λόγο εξαίρεσης ολόκληρης της περιφέρειας από τη μετάβαση.

Η προσέγγιση αυτή ζητά οι επενδύσεις και η προσβασιμότητα να προηγηθούν της επιβάρυνσης. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος προειδοποιεί ότι, αν εφαρμοστεί απομονωμένα και αυξήσει τις τιμές χωρίς εναλλακτικές, το ETS2 κινδυνεύει να προκαλέσει δημόσια αντίδραση. Η ένσταση, συνεπώς, αφορά και την αποτελεσματικότητα: μια πολιτική χωρίς κοινωνική αποδοχή μπορεί να δυσκολευτεί να διατηρηθεί. (eea.europa.eu)

Πού συγκλίνουν και πού διαφωνούν

Οι δύο προσεγγίσεις συναντώνται στην ανάγκη συνδυασμού της τιμολόγησης με επενδύσεις. Διαφέρουν στο κριτήριο επάρκειας. Για την πρώτη, το δεσμευτικό χρονοδιάγραμμα κινητοποιεί κράτος και αγορά. Για τη δεύτερη, πρέπει να αποδεικνύεται ότι οι ευάλωτοι έχουν αποκτήσει πραγματική πρόσβαση στις λύσεις.

Οι νέες δικλίδες περιορίζουν έναν κίνδυνο, χωρίς να εξαλείφουν όλους τους υπόλοιπους. Η απόφαση του Οκτωβρίου διπλασιάζει, από 20 σε 40 εκατομμύρια, τα δικαιώματα που αποδεσμεύονται όταν ενεργοποιείται ο μηχανισμός λόγω υπέρβασης των 45 ευρώ ανά τόνο, σε τιμές 2020. Αυτό είναι μηχανισμός πρόσθετης προσφοράς δικαιωμάτων, όχι εγγυημένο ανώτατο όριο τιμής για τον καταναλωτή. (consilium.europa.eu)

Η ουσιαστική δοκιμασία έως το 2028 δεν είναι μόνο αν θα υπάρχει λειτουργική αγορά δικαιωμάτων. Είναι αν θα μπορούν να παρουσιαστούν μετρήσιμες απαντήσεις: ποιοι απέκτησαν καθαρότερη θέρμανση, ποιοι προσιτή μετακίνηση και ποιες περιοχές παραμένουν χωρίς επιλογές. Η έγκαιρη εφαρμογή μπορεί να επιταχύνει τη μετάβαση· η ανεπαρκώς προετοιμασμένη εφαρμογή μπορεί να κατανείμει άνισα το κόστος της. Αντίστοιχα, η αναβολή μπορεί να δώσει χρόνο προετοιμασίας, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της προετοιμασία.

Πηγές