Από Παναγιώτης Αγγελάκοςστην/στο Ενέργεια & Περιβάλλονστις 09/11/2026

Οι ελληνικές πόλεις μπορούν να ξανακερδίσουν τους δρόμους τους – Τα μαθήματα από τρεις ευρωπαϊκές πόλεις

Βρυξέλλες, Ζάγκρεμπ και Ουτρέχτη δείχνουν πώς οι δρόμοι γίνονται ξανά χώροι ζωής. Τι μπορούν να εφαρμόσουν η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη, η Λάρισα και το Ρέθυμνο με προσωρινές παρεμβάσεις, πράσινο και ουσιαστική συμμετοχή.

Ο αστικός δρόμος μπορεί να είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια λωρίδα διέλευσης ή μια σειρά θέσεων στάθμευσης. Μπορεί να γίνει τόπος συνάντησης, ασφαλής διαδρομή προς το σχολείο, χώρος πρασίνου και ένα μικρό, καθημερινό αντίβαρο στη ζέστη των πόλεων. Αυτό ακριβώς επιχειρούν, με διαφορετικές μεθόδους, οι Βρυξέλλες, το Ζάγκρεμπ και η Ουτρέχτη. Και το ουσιαστικό ερώτημα για την Ελλάδα δεν είναι αν μπορεί να αντιγράψει τις παρεμβάσεις τους, αλλά πώς μπορεί να προσαρμόσει τη λογική τους στις πραγματικές ανάγκες των ελληνικών γειτονιών.

Η συζήτηση παρουσιάστηκε σε ευρωπαϊκό διάλογο πολιτικής τον Οκτώβριο του 2026, με τη συμμετοχή εκπροσώπων των τριών πόλεων και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, στο πλαίσιο του έργου REALLOCATE. Όπως αναδεικνύει το σχετικό δημοσίευμα του Cities Today, ο ανασχεδιασμός δεν αφορά απλώς τη μείωση της παρουσίας του αυτοκινήτου: συνδέεται με την αστική ανθεκτικότητα, την κοινωνική ζωή και τη δυνατότητα των πολιτών να κινούνται με περισσότερους από έναν τρόπους.

Τρία ευρωπαϊκά παραδείγματα, τρεις διαφορετικές διαδρομές

Στις Βρυξέλλες, η αλλαγή ξεκίνησε από την κοινωνία. Πρωτοβουλίες πολιτών που χρησιμοποίησαν συμβολικά τον δρόμο μπροστά στο Χρηματιστήριο ως χώρο συνάντησης συνέβαλαν στη σταδιακή δημιουργία της κεντρικής πεζοδρομημένης ζώνης. Σε άλλο οδικό άξονα, η αναδιοργάνωση του διαθέσιμου πλάτους επέτρεψε τη δημιουργία περισσότερου χώρου για πεζούς, ποδήλατα, τραμ και ένα γραμμικό πάρκο. Το σημαντικό δίδαγμα είναι ότι η διεκδίκηση δημόσιου χώρου δεν ταυτίζεται υποχρεωτικά με την κατάργηση κάθε κυκλοφοριακής λειτουργίας.

Στο Ζάγκρεμπ, η δοκιμή προηγήθηκε της μόνιμης λύσης. Στην οδό Masaryk, προσωρινές διακοπές της κυκλοφορίας, καλλιτεχνικές παρεμβάσεις στο οδόστρωμα και κινητό πράσινο επέτρεψαν στους κατοίκους να δουν πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει διαφορετικά ο δρόμος. Ο σχεδιασμός μιας ευρύτερης διαδρομής πεζών που θα συνδέει πάρκα στηρίζεται και σε αυτή την εμπειρία. Η αλλαγή έγινε ορατή πριν απαιτηθούν μεγάλες και ακριβές κατασκευές.

Στην Ουτρέχτη, το ζήτημα είναι η επιμονή και η κοινωνική αποδοχή. Η πόλη αποκατέστησε ιστορικό κανάλι που είχε παραχωρήσει τη θέση του στην οδική κυκλοφορία, ενώ εφαρμόζει και περιορισμούς στη διαμπερή διέλευση αυτοκινήτων από συγκεκριμένες περιοχές. Οι αντιδράσεις, ακόμη και οι δικαστικές προσφυγές, έδειξαν ότι μια παρέμβαση δεν αρκεί να είναι πολεοδομικά ορθή. Πρέπει να εξηγείται, να εξασφαλίζει την αναγκαία πρόσβαση και να προσφέρει πειστικές εναλλακτικές μετακίνησης.

Αθήνα: να μεταφερθεί η συζήτηση από τις μεγάλες αναπλάσεις στις γειτονιές

Η Αθήνα γνώρισε ήδη, με τον πιλοτικό «Μεγάλο Περίπατο», πόσο σύνθετη είναι η ανακατανομή του οδικού χώρου στο κέντρο. Η παρέμβαση περιγράφεται και στον επίσημο προσβάσιμο οδηγό της πόλης. Το κρίσιμο δίδαγμα, ωστόσο, δεν είναι ότι κάθε αλλαγή πρέπει να γίνεται με τον ίδιο τρόπο. Είναι ότι χρειάζονται σχέδιο κυκλοφορίας, σαφή κριτήρια αξιολόγησης, συνεχή συντήρηση και διαβούλευση που να μην εξαντλείται στην ανακοίνωση μιας απόφασης.

Μια ρεαλιστική ελληνική εφαρμογή θα μπορούσε να αρχίσει από «σχολικούς δρόμους» σε πυκνοκατοικημένες συνοικίες, όπως η Κυψέλη, τα Πατήσια ή το Παγκράτι: περιορισμός της διέλευσης οχημάτων κατά την προσέλευση και αποχώρηση μαθητών, προστατευμένες διαβάσεις, σκίαση και σημεία στάσης για γονείς και παιδιά. Πρόκειται εδώ για προτεινόμενο μοντέλο, όχι για ισχυρισμό ότι οι συγκεκριμένες παρεμβάσεις έχουν ήδη εγκριθεί.

Η ίδια λογική μπορεί να συνδεθεί με την αναβάθμιση μικρών πλατειών, στάσεων και διαδρομών προς πάρκα. Σκοπός δεν είναι ένα εντυπωσιακό μεμονωμένο έργο, αλλά ένα δίκτυο καθημερινών μετακινήσεων στο οποίο ο κάτοικος δεν χρειάζεται αυτοκίνητο για κάθε σύντομη διαδρομή.

Θεσσαλονίκη: η Αγίας Σοφίας ως ευκαιρία για ένα συνεχές δίκτυο

Η Θεσσαλονίκη διαθέτει ήδη ένα συγκεκριμένο πεδίο εφαρμογής. Ο Δήμος Θεσσαλονίκης έχει ανακοινώσει τη χρηματοδότηση της δεύτερης φάσης πεζοδρόμησης της Αγίας Σοφίας, ενώ τον Οκτώβριο του 2026 παρουσιάστηκε παρέμβαση διεύρυνσης της διάβασης στη συμβολή Τσιμισκή και Αγίας Σοφίας.

Το επόμενο βήμα θα μπορούσε να είναι η αντιμετώπιση του άξονα όχι ως απομονωμένου πεζόδρομου αλλά ως τμήματος ενός συνεχούς πλέγματος διαδρομών που συνδέει το ιστορικό κέντρο, τις στάσεις δημόσιας συγκοινωνίας, το παραλιακό μέτωπο και τις γειτονικές εμπορικές περιοχές. Χρειάζεται παράλληλος σχεδιασμός για τροφοδοσία καταστημάτων, πρόσβαση κατοίκων, ταξί, αστικές συγκοινωνίες και άτομα με αναπηρία. Χωρίς αυτά, η ανακατανομή του χώρου μπορεί απλώς να μεταφέρει τα προβλήματα στις διπλανές οδούς.

Λάρισα: από τις μεμονωμένες παρεμβάσεις στο δίκτυο ήπιας κινητικότητας

Η Λάρισα προσφέρει ένα ιδιαίτερα χρήσιμο παράδειγμα για τις μεσαίες ελληνικές πόλεις. Στη Στρατηγική Βιώσιμης Αστικής Ανάπτυξης «Η πόλη στο προσκήνιο» περιλαμβάνονται παρεμβάσεις για πεζούς, ποδηλάτες και δρόμους ήπιας κυκλοφορίας, όπως ο ανασχεδιασμός της Ιουστινιανού, με διαχωρισμό κινήσεων και νησίδες πρασίνου.

Το ευρωπαϊκό μάθημα εδώ είναι η συνέχεια του δικτύου. Ένας ποδηλατόδρομος αποκτά πραγματική χρησιμότητα όταν συνδέει σχολεία, δημόσιες υπηρεσίες, εμπορικούς δρόμους, συγκοινωνιακούς κόμβους και χώρους αναψυχής. Αντίστοιχα, ένα πράσινο τμήμα δρόμου πρέπει να εντάσσεται σε ευρύτερη διαδρομή σκίασης και αστικής άνεσης — όχι να τελειώνει απότομα στην επόμενη διασταύρωση.

Ρέθυμνο: το κατάλληλο πεδίο για προσωρινές, συμμετοχικές δοκιμές

Το Ρέθυμνο συνδυάζει ιστορικό κέντρο, τουριστική δραστηριότητα και πιέσεις από τις εποχικές μετακινήσεις. Ο δήμος διαθέτει Σχέδιο Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας και, τον Ιούνιο του 2026, ανακοίνωσε την υποβολή ευρωπαϊκών προτάσεων που αξιοποιούν προσωρινές παρεμβάσεις χαμηλού κόστους και συμμετοχικό σχεδιασμό. Η υποβολή πρότασης, βέβαια, δεν ισοδυναμεί με έγκριση ή χρηματοδότηση.

Εδώ θα μπορούσαν να δοκιμαστούν εποχικές αναδιαμορφώσεις μικρών δρόμων, προσωρινές νησίδες πρασίνου, ασφαλέστερες διαδρομές σύνδεσης της παλιάς πόλης με τις κατοικημένες περιοχές και συγκεκριμένα ωράρια φορτοεκφόρτωσης. Η δοκιμαστική εφαρμογή επιτρέπει να διαπιστωθεί τι λειτουργεί για κατοίκους, επαγγελματίες και επισκέπτες προτού ληφθούν μόνιμες αποφάσεις.

Πώς περνά μια ελληνική πόλη από την ιδέα στην εφαρμογή

Ένα συνεκτικό πρόγραμμα ανάκτησης δημόσιου χώρου μπορεί να οργανωθεί σε πέντε διαδοχικά βήματα:

  1. Επιλογή μιας σαφούς διαδρομής ή γειτονιάς, με πραγματικό πρόβλημα ασφάλειας, υπερθέρμανσης ή έλλειψης χώρου για πεζούς.
  2. Καταγραφή των μετακινήσεων και των αναγκών πρόσβασης, συμπεριλαμβανομένων της τροφοδοσίας, της αναπηρίας, της έκτακτης ανάγκης και των μετακινήσεων από όμορους δήμους.
  3. Προσωρινή δοκιμή με κινητό πράσινο, διαγραμμίσεις, καθιστικά ή χρονικούς περιορισμούς κυκλοφορίας, όπου επιτρέπονται θεσμικά και κυκλοφοριακά.
  4. Δημόσια αξιολόγηση με μετρήσεις για πεζούς, τροχαία συμβάντα, χρόνους μετακίνησης, θόρυβο, θερμική άνεση και λειτουργία των τοπικών επιχειρήσεων.
  5. Μόνιμη υλοποίηση και συντήρηση μόνο μετά τις αναγκαίες προσαρμογές, με διαφανή χρηματοδότηση και σαφείς ευθύνες των φορέων.

Στην Ελλάδα υπάρχει ήδη θεσμικό εργαλείο για αυτή τη λογική: τα Σχέδια Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας (ΣΒΑΚ), με πλαίσιο που θεσπίστηκε από τον ν. 4784/2021 και τις μεταγενέστερες τροποποιήσεις του. Τα ΣΒΑΚ, οι στρατηγικές Βιώσιμης Αστικής Ανάπτυξης και οι κατάλληλες χρηματοδοτικές δυνατότητες μπορούν να υποστηρίξουν συνδυασμένες παρεμβάσεις, χωρίς να θεωρείται ότι κάθε επιμέρους πρόταση είναι αυτομάτως επιλέξιμη για χρηματοδότηση.

Η ουσία είναι η ποιότητα ζωής, όχι η αντιπαράθεση με το αυτοκίνητο

Το μεγαλύτερο πολιτικό λάθος θα ήταν να παρουσιαστεί αυτή η μετάβαση ως σύγκρουση ανάμεσα στους οδηγούς και τους πεζούς. Στις ελληνικές πόλεις υπάρχουν πολίτες που εξαρτώνται πραγματικά από το αυτοκίνητο, αλλά και χιλιάδες άλλοι που το χρησιμοποιούν επειδή δεν έχουν ασφαλή, αξιόπιστη εναλλακτική.

Η δημόσια πολιτική οφείλει να προστατεύει τους πρώτους και να δημιουργεί επιλογές για τους δεύτερους. Μια επιτυχημένη παρέμβαση δεν μετριέται απλώς σε μέτρα πεζοδρόμησης ή σε θέσεις στάθμευσης που καταργήθηκαν. Μετριέται στο αν το παιδί φτάνει ασφαλέστερα στο σχολείο, αν ο ηλικιωμένος μπορεί να ξεκουραστεί σε σκιερό σημείο, αν το κατάστημα εξυπηρετείται και αν η γειτονιά γίνεται πιο λειτουργική.

Οι Βρυξέλλες, το Ζάγκρεμπ και η Ουτρέχτη δείχνουν ότι ο δρόμος μπορεί να ξαναγίνει δημόσιος χώρος. Οι ελληνικές πόλεις δεν χρειάζονται μια πιστή αντιγραφή. Χρειάζονται μικρές, μετρήσιμες, συμμετοχικές παρεμβάσεις που εντάσσονται σε μια μεγάλη και σταθερή αστική στρατηγική.


Πηγές και τεκμηρίωση: Cities Today / Eurocities, 6 Νοεμβρίου 2026 · Πρωτότυπη παρουσίαση Eurocities, 28 Οκτωβρίου 2026 · Δήμος Λαρισαίων – Στρατηγική ΒΑΑ · Δήμος Θεσσαλονίκης – Αγίας Σοφίας · Δήμος Ρεθύμνης – Ευρωπαϊκές προτάσεις κινητικότητας · Νομοθετικό πλαίσιο ΣΒΑΚ – ν. 4784/2021.