Από Παναγιώτης Αγγελάκοςστην/στο Περιφερειακή Ανάπτυξη, Πολιτική Συνοχής, Αναλύσεις & Απόψειςστις 18/11/2026 Ετικέτες: Πρωτοσέλιδο

Νησιωτικότητα: Η μεγάλη μεταρρύθμιση που έμεινε στη μέση

Από τον «Αστερία» και το «Μετρό του Αιγαίου» του Σταύρου Μπένου ως τις σύγχρονες προτάσεις: γιατί η νησιωτική πολιτική παραμένει διαχρονικό στοίχημα για το κράτος και τα πολιτικά κόμματα.

Από τον «Αστερία» και το «Μετρό του Αιγαίου» του Σταύρου Μπένου έως τις σύγχρονες προτάσεις, η Ελλάδα διαθέτει εδώ και δεκαετίες ιδέες και θεσμικά εργαλεία για μια διαφορετική νησιωτική πολιτική. Γιατί, όμως, η απόσταση ανάμεσα στον σχεδιασμό και στην καθημερινότητα των νησιωτών παραμένει τόσο μεγάλη;

Η Ελλάδα αγαπά να αυτοπροσδιορίζεται ως ναυτική και νησιωτική χώρα. Τα νησιά της βρίσκονται διαρκώς στο επίκεντρο της τουριστικής προβολής, της εξωτερικής πολιτικής και της εθνικής ρητορικής. Όταν όμως η συζήτηση μεταφέρεται από τις εξαγγελίες στη λειτουργία του κράτους, αναδεικνύεται μια θεμελιώδης αντίφαση: η νησιωτικότητα αντιμετωπίζεται συχνά ως ένα σύνολο ειδικών προβλημάτων που χρειάζονται επιμέρους λύσεις και όχι ως αρχή που πρέπει να διαπερνά οριζόντια κάθε δημόσια πολιτική.

Για τον κάτοικο ενός μικρού νησιού, το ζήτημα δεν περιορίζεται στην τιμή του ακτοπλοϊκού εισιτηρίου. Είναι η δυνατότητα πρόσβασης σε έναν γιατρό, η λειτουργία ενός σχολείου, η διαθεσιμότητα δημόσιων υπηρεσιών, η ύπαρξη ευκαιριών απασχόλησης και η προοπτική να συνεχίσει μια οικογένεια να ζει στον τόπο της.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν το κράτος διαθέτει πολιτική για τα νησιά, αλλά αν όλες οι πολιτικές του είναι σχεδιασμένες ώστε να λειτουργούν και στα νησιά.

Ο Σταύρος Μπένος και η διαφορετική αντίληψη της νησιωτικότητας

Στα τέλη της δεκαετίας του 1990, ο τότε Υπουργός Αιγαίου Σταύρος Μπένος επιχείρησε να μεταφέρει τη συζήτηση πέρα από τη συνηθισμένη λογική των επιδοτήσεων και των μεμονωμένων έργων υποδομής.

Η αφετηρία του ήταν μια απλή αλλά θεμελιώδης διαπίστωση: οι περισσότερες δημόσιες πολιτικές σχεδιάζονται με βάση τις συνθήκες της ηπειρωτικής Ελλάδας και στη συνέχεια επιχειρείται η εφαρμογή τους στον νησιωτικό χώρο, χωρίς τις απαραίτητες προσαρμογές.

Στη δική του προσέγγιση, η νησιωτικότητα δεν αποτελούσε γεωγραφικό μειονέκτημα που πρέπει απλώς να αντισταθμίζεται οικονομικά. Αποτελούσε μια διαφορετική συνθήκη άσκησης δημόσιας πολιτικής, η οποία απαιτούσε διαφορετικό σχεδιασμό για να επιτευχθεί ισοδύναμο αποτέλεσμα.

Η ισότητα, επομένως, δεν ταυτίζεται με την ομοιομορφία.

Ένα αγροτικό ιατρείο σε μια ηπειρωτική περιοχή μπορεί να λειτουργεί αποτελεσματικά επειδή υπάρχει κοντινό νοσοκομείο. Το ίδιο μοντέλο δεν αρκεί σε ένα απομακρυσμένο νησί, όπου η διακομιδή ενός ασθενούς εξαρτάται από τις καιρικές συνθήκες και τη διαθεσιμότητα μεταφορικών μέσων.

Αντίστοιχα, ένας κάτοικος μικρού νησιού μπορεί να απασχολείται ταυτόχρονα στη γεωργία, στον τουρισμό και σε περιστασιακές εργασίες. Οι κλαδικές πολιτικές που βασίζονται σε μία αποκλειστική επαγγελματική ιδιότητα δεν ανταποκρίνονται πάντοτε σε αυτή την πραγματικότητα.

Αυτή είναι η ουσία της αντίληψης που ανέπτυξε ο Μπένος: διαφορετικά μέσα, προσαρμοσμένα στις πραγματικές συνθήκες κάθε τόπου, για την εξασφάλιση ισότιμων αποτελεσμάτων.

Από τον «Αστερία» στο «Μετρό του Αιγαίου»

Η προσέγγιση αυτή δεν περιορίστηκε σε μια θεωρητική διατύπωση.

Με το πρόγραμμα «Αστερίας», ο Σταύρος Μπένος προώθησε ένα δίκτυο διοικητικής εξυπηρέτησης των κατοίκων των νησιών, αξιοποιώντας τις τότε διαθέσιμες τεχνολογικές δυνατότητες. Το πρόγραμμα αποτέλεσε ουσιαστικό πρόδρομο των Κέντρων Εξυπηρέτησης Πολιτών, τα οποία στη συνέχεια επεκτάθηκαν σε ολόκληρη τη χώρα.

Στον τομέα της υγείας διαμορφώθηκε η προσέγγιση του προγράμματος «Ιπποκράτης», με στόχο την προσαρμογή της πρωτοβάθμιας περίθαλψης στις νησιωτικές συνθήκες, μέσα από έμπειρο ιατρικό προσωπικό, τηλεϊατρική και αποτελεσματικά συστήματα διακομιδών.

Ακόμη πιο χαρακτηριστική ήταν η πρόταση για το «Μετρό του Αιγαίου».

Η βασική ιδέα προέβλεπε τη δημιουργία ενός οργανωμένου δικτύου θαλάσσιων μεταφορών, με διαχωρισμό των νησιών σε «πόλους» και «ακτίνες». Τα μεγαλύτερα νησιά θα λειτουργούσαν ως συγκοινωνιακοί κόμβοι και τα μικρότερα θα συνδέονταν μαζί τους με τακτικά, κατάλληλα σχεδιασμένα και επιδοτούμενα δρομολόγια.

Σκοπός ήταν η εξασφάλιση ουσιαστικής καθημερινής συνδεσιμότητας, όχι απλώς η διατήρηση μεμονωμένων ακτοπλοϊκών γραμμών.

Το σχέδιο δεν υλοποιήθηκε ως ενιαίο δίκτυο. Ωστόσο, η λογική του παραμένει επίκαιρη: οι μεταφορές πρέπει να οργανώνονται με βάση τις πραγματικές ανάγκες των νησιωτικών κοινωνιών και όχι αποκλειστικά την εμπορική βιωσιμότητα κάθε μεμονωμένης γραμμής.

Η συνταγματική αναγνώριση και το κενό εφαρμογής

Η σημαντικότερη θεσμική παρακαταθήκη αυτής της περιόδου αποτυπώθηκε στη συνταγματική αναθεώρηση του 2001.

Το άρθρο 101, παράγραφος 4 του Συντάγματος, υποχρεώνει τον νομοθέτη και τη Διοίκηση να λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαίτερες συνθήκες των νησιωτικών και ορεινών περιοχών όταν δρουν κανονιστικά.

Η σημασία της διάταξης είναι μεγάλη. Δεν αφορά αποκλειστικά ένα υπουργείο ή ένα ειδικό αναπτυξιακό πρόγραμμα. Αφορά συνολικά τον τρόπο με τον οποίο το κράτος νομοθετεί και διοικεί.

Στα χρόνια που ακολούθησαν υπήρξαν επιμέρους θεσμικές και πολιτικές παρεμβάσεις: ο «Καλλικράτης», η ρήτρα νησιωτικότητας, το Μεταφορικό Ισοδύναμο που θεσπίστηκε το 2018 και ο νόμος 4770/2021 για την ολοκληρωμένη θαλάσσια πολιτική στον νησιωτικό χώρο.

Τον Αύγουστο του 2026 ανακοινώθηκε, επίσης, η σύσταση Κυβερνητικής Επιτροπής Νησιωτικότητας για τον διυπουργικό συντονισμό.

Συνεπώς, θα ήταν ανακριβές να υποστηρίξει κανείς ότι δεν υπήρξε ποτέ καμία πολιτική πρωτοβουλία.

Το ζήτημα είναι διαφορετικό και πολύ ουσιαστικότερο: κατά πόσο οι πρωτοβουλίες αυτές συγκροτούν ένα διαρκές, ενιαίο και αξιολογήσιμο σύστημα δημόσιας πολιτικής που δεσμεύει όλα τα υπουργεία.

Για παράδειγμα, πόσο συστηματικά εξετάζεται η επίπτωση κάθε νέας νομοθετικής ρύθμισης στα μικρά νησιά; Πόσο διαφοροποιούνται οι κανόνες στελέχωσης υπηρεσιών, χρηματοδότησης έργων ή πρόσβασης σε κοινωνικές παροχές; Και με ποιον μηχανισμό αξιολογείται αν ένας νησιώτης απολαμβάνει πράγματι ισότιμες δημόσιες υπηρεσίες;

Χωρίς σαφείς απαντήσεις, η συνταγματική πρόβλεψη κινδυνεύει να παραμένει ισχυρότερη ως αρχή παρά ως καθημερινή διοικητική πρακτική.

Μια ολοκληρωμένη πρόταση από τον Σταύρο Μπένο και το ΔΙΑΖΩΜΑ

Η συμβολή του Σταύρου Μπένου στη νησιωτική πολιτική συνεχίστηκε και μέσα από το Σωματείο «ΔΙΑΖΩΜΑ», με την επεξεργασία μιας ολοκληρωμένης πρότασης για την ανάπτυξη της νησιωτικής Ελλάδας.

Η πρόταση αυτή μεταφέρει τη φιλοσοφία των ολιστικών προγραμμάτων και των Ολοκληρωμένων Χωρικών Επενδύσεων στον νησιωτικό χώρο.

Βασίζεται στη συνέργεια τριών θεσμικών πυλώνων:

  • Το κεντρικό κράτος και το Υπουργείο Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής, με ευθύνη τον οριζόντιο συντονισμό και τη διαμόρφωση ειδικών δημόσιων πολιτικών.
  • Τις νησιωτικές Περιφέρειες, ως φορείς αναπτυξιακού σχεδιασμού, τεχνογνωσίας, χρηματοδότησης και υποστήριξης των τοπικών κοινωνιών.
  • Τους νησιωτικούς Δήμους, ως βασικούς συντελεστές εφαρμογής ολοκληρωμένων προγραμμάτων που συνδέουν τις δημόσιες υποδομές με την τοπική παραγωγή και την κοινωνική ζωή.

Η πρόταση δεν περιορίζεται σε έναν κατάλογο έργων. Προβλέπει έναν υπερκείμενο εθνικό σχεδιασμό που συνδέεται λειτουργικά με ολοκληρωμένες τοπικές στρατηγικές.

Στο πλαίσιο αυτό, το ΔΙΑΖΩΜΑ έχει προτείνει τη δημιουργία μιας ενιαίας, διαπεριφερειακής Ολοκληρωμένης Χωρικής Επένδυσης για τη νησιωτικότητα, σε συνέργεια με τις επιμέρους αναπτυξιακές πρωτοβουλίες των νησιών.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η πρόταση για τη λειτουργία συστάδων τοπικών επιχειρήσεων —clusters— και φορέων διαχείρισης προορισμού, ώστε οι επενδύσεις στον πολιτισμό, στο φυσικό περιβάλλον, στον τουρισμό και στην αγροδιατροφή να συνδέονται με ένα βιώσιμο τοπικό παραγωγικό οικοσύστημα.

Πρόκειται για μια διαφορετική φιλοσοφία ανάπτυξης, που επιδιώκει να υπερβεί την πρακτική των αποσπασματικών έργων.

Η πρόταση του ΔΙΑΖΩΜΑΤΟΣ, όπως και κάθε αντίστοιχη στρατηγική, χρειάζεται ασφαλώς εξειδίκευση, αξιολόγηση και προσαρμογή στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε νησιού. Προσφέρει, ωστόσο, μια συγκροτημένη αφετηρία για τη συζήτηση γύρω από τη διακυβέρνηση και την ανάπτυξη του νησιωτικού χώρου.

Η διαχρονική ευθύνη του πολιτικού συστήματος

Η κριτική προς τα πολιτικά κόμματα δεν μπορεί να στηρίζεται στον ισχυρισμό ότι κανένα δεν έχει αναφερθεί στη νησιωτικότητα.

Το ΠΑΣΟΚ έχει συμπεριλάβει σε προγραμματικά κείμενα προτάσεις για τη ρήτρα νησιωτικότητας, τον διυπουργικό συντονισμό και το Υγειονομικό Ισοδύναμο. Ο ΣΥΡΙΖΑ συνδέθηκε κυβερνητικά με τη θέσπιση του Μεταφορικού Ισοδύναμου και έχει παρουσιάσει ευρύτερες θέσεις για τα νησιά. Η Νέα Δημοκρατία προχώρησε στο θεσμικό πλαίσιο του 2021 και έχει ανακοινώσει πρόσθετες πρωτοβουλίες συντονισμού.

Η ύπαρξη αυτών των παρεμβάσεων πρέπει να αναγνωρίζεται.

Ταυτόχρονα, όμως, η συζήτηση δεν μπορεί να εξαντλείται στην καταγραφή εξαγγελιών, νόμων και χρηματοδοτήσεων.

Το κρίσιμο κριτήριο είναι η συνέχεια, η εμβέλεια και η αποτελεσματικότητα των εφαρμοζόμενων πολιτικών.

Μια ολοκληρωμένη νησιωτική στρατηγική προϋποθέτει κάτι περισσότερο από τη θεσμοθέτηση ειδικών μέτρων. Απαιτεί σταθερό συντονισμό των υπουργείων, πραγματική συμμετοχή των νησιωτικών Περιφερειών και Δήμων, διαφοροποίηση των οριζόντιων πολιτικών και μετρήσιμα αποτελέσματα για τους κατοίκους.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο εντοπίζεται το διαχρονικό πολιτικό έλλειμμα που ανέδειξε ο Μπένος ήδη από τη θητεία του στο Υπουργείο Αιγαίου.

Η νησιωτικότητα δεν αρκεί να αποτελεί αντικείμενο ενός ειδικού κεφαλαίου στα προγράμματα των κομμάτων. Χρειάζεται να διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο κάθε κόμμα αντιλαμβάνεται την υγεία, την εκπαίδευση, τις μεταφορές, την παραγωγή, τη φορολογία και τη διοίκηση.

Η ουσιαστική πολιτική δοκιμασία δεν είναι αν ένα κόμμα δηλώνει ότι στηρίζει τα νησιά, αλλά αν οι προτάσεις του μπορούν να λειτουργήσουν ως ενιαίο σχέδιο, με θεσμικές ευθύνες, χρηματοδότηση και μηχανισμούς λογοδοσίας.

Η νέα ευρωπαϊκή στρατηγική και η ευκαιρία του 2028–2034

Η συζήτηση αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα μετά την παρουσίαση, στις 10 Ιουνίου 2026, της πρώτης ειδικής στρατηγικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα νησιά.

Η ευρωπαϊκή προσέγγιση αναγνωρίζει ότι τα νησιά αντιμετωπίζουν μόνιμες γεωγραφικές και δημογραφικές προκλήσεις και δίνει έμφαση στη συνδεσιμότητα, στην ανταγωνιστικότητα, στην κλιματική ανθεκτικότητα, στην πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες και στο δικαίωμα των ανθρώπων να παραμένουν στον τόπο τους.

Η προετοιμασία της νέας ευρωπαϊκής προγραμματικής περιόδου 2028–2034 δημιουργεί, επομένως, ένα κρίσιμο πεδίο για την Ελλάδα.

Η νησιωτικότητα μπορεί να αποτελέσει βασική διάσταση της εθνικής αναπτυξιακής στρατηγικής, με ιδιαίτερη ενσωμάτωση στις χωρικές επενδύσεις, στα περιφερειακά προγράμματα και στους μηχανισμούς πολυεπίπεδης διακυβέρνησης.

Το ζητούμενο δεν είναι απλώς η διεκδίκηση περισσότερων ευρωπαϊκών πόρων. Είναι η ύπαρξη ενός σχεδίου που θα επιτρέπει στους πόρους αυτούς να λειτουργούν συμπληρωματικά και να παράγουν διαρκές αναπτυξιακό αποτέλεσμα.

Για τα μικρά νησιά, η επιτυχία μιας πολιτικής δεν μπορεί να αποτιμάται μόνο σε χιλιόμετρα έργων, αριθμό επισκεπτών ή απορρόφηση χρηματοδοτήσεων. Πρέπει να αποτιμάται και με βάση την πρόσβαση στις υπηρεσίες, τη διατήρηση του πληθυσμού, τη λειτουργία της τοπικής οικονομίας και την ποιότητα της καθημερινής ζωής.

Η νησιωτικότητα ως ζήτημα δημοκρατίας και ισότητας

Ίσως η σημαντικότερη παρακαταθήκη της προσέγγισης του Σταύρου Μπένου να μην βρίσκεται σε ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα, αλλά στην ίδια την αλλαγή του τρόπου σκέψης.

Η νησιωτικότητα δεν είναι μια ειδική κατηγορία αναπτυξιακής πολιτικής. Είναι ένας τρόπος να εξετάζεται αν το κράτος μπορεί να εγγυηθεί ουσιαστική ισότητα στους πολίτες του, ανεξάρτητα από τον τόπο κατοικίας τους.

Αν ένας κάτοικος μικρού νησιού χρειάζεται πολύ περισσότερο χρόνο, χρήμα και προσπάθεια για να αποκτήσει πρόσβαση στην ίδια δημόσια υπηρεσία που προσφέρεται στην ηπειρωτική Ελλάδα, τότε η τυπική ισότητα των κανόνων δεν αρκεί.

Και αν το κράτος γνωρίζει αυτή τη διαφορά αλλά συνεχίζει να σχεδιάζει με ενιαίους όρους, χωρίς προσαρμογές, το πρόβλημα είναι πρωτίστως πολιτικό και θεσμικό.

Οι προτάσεις που διατυπώθηκαν τις προηγούμενες δεκαετίες, από τον «Αστερία» μέχρι τη σύγχρονη ολοκληρωμένη αναπτυξιακή προσέγγιση του ΔΙΑΖΩΜΑΤΟΣ, δείχνουν ότι υπάρχει ένα σημαντικό απόθεμα γνώσης, εμπειρίας και επεξεργασμένων λύσεων.

Η χώρα δεν ξεκινά από το μηδέν.

Το ερώτημα είναι αν το πολιτικό σύστημα θα μπορέσει να μετατρέψει αυτή την παρακαταθήκη σε μια σταθερή εθνική πολιτική, η οποία δεν θα εξαρτάται από τον εκάστοτε υπουργό, την κυβερνητική θητεία ή τη συγκυριακή διαθεσιμότητα χρηματοδότησης.

Γιατί τελικά η ουσιαστική νησιωτική πολιτική δεν μετριέται από τις φορές που η Πολιτεία δηλώνει ότι βρίσκεται κοντά στους νησιώτες, αλλά από το πόσο κοντά τους βρίσκεται πραγματικά το κράτος.


Βασικές πηγές τεκμηρίωσης

  • Σταύρος Μπένος — Εισήγηση για ένα αξιόπιστο και αποτελεσματικό κράτος, 2025.
  • Σωματείο ΔΙΑΖΩΜΑ — Σταύρος Μπένος: Πάντα η μεγάλη εικόνα ήταν καθοδηγητής μου.
  • Σύνταγμα της Ελλάδας, άρθρο 101, παράγραφος 4.
  • Νόμος 4770/2021 — Ολοκληρωμένη θαλάσσια πολιτική στον νησιωτικό χώρο.
  • Ευρωπαϊκή Επιτροπή — Στρατηγική της ΕΕ για τα νησιά, 10 Ιουνίου 2026.
  • Ελληνική Κυβέρνηση — Ανακοίνωση Υπουργικού Συμβουλίου, 24 Αυγούστου 2026.