Μια χώρα δεν μπορεί να ισχυρίζεται ότι αναπτύσσεται ισόρροπα όταν ολοένα περισσότεροι άνθρωποι αισθάνονται ότι για να εργαστούν, να σπουδάσουν ή να δημιουργήσουν οικογένεια πρέπει να φύγουν από τον τόπο τους. Αυτό είναι το πραγματικό περιεχόμενο του «Right to Stay», του δικαιώματος παραμονής στον τόπο. Και αυτό το δικαίωμα δεν εξασφαλίζεται με συνθήματα ή με μια ακόμη λίστα χρηματοδοτήσεων.
Η ευρωπαϊκή συζήτηση των τελευταίων ημερών προσφέρει τρία ενδεικτικά παραδείγματα. Η Κομισιόν παρουσίασε νέο πακέτο για εκπαίδευση και δεξιότητες. Υιοθέτησε επίσης στρατηγική βιώσιμου τουρισμού, συνδέοντας την ανάπτυξη των προορισμών με την ποιότητα ζωής των κατοίκων. Και από την Επιτροπή των Περιφερειών ακούστηκε η θέση ότι η εδαφική συνοχή είναι μέρος της ασφάλειας της Ευρώπης.
Τρία διαφορετικά θέματα, ένα κοινό ερώτημα: τι χρειάζεται ένας άνθρωπος για να επιλέξει πραγματικά να μείνει;
Ο νέος δεν μένει επειδή εγκαινιάστηκε ένα έργο
Ένας δρόμος μπορεί να μειώσει την απόσταση από μια πόλη. Ένα αεροδρόμιο μπορεί να φέρει περισσότερους επισκέπτες. Μια πολιτιστική αποκατάσταση μπορεί να αναδείξει την ταυτότητα μιας περιοχής. Όλα αυτά μπορεί να είναι απαραίτητα. Κανένα, όμως, δεν αρκεί από μόνο του.
Ο νέος άνθρωπος χρειάζεται αξιοπρεπή εργασία, προσιτή κατοικία, σχολείο που λειτουργεί, προσβάσιμη υγεία και προοπτική προσωπικής εξέλιξης. Εάν οι υποδομές δεν μεταφράζονται σε αυτές τις δυνατότητες, η αναπτυξιακή επιτυχία μένει μισή.
Το ίδιο ισχύει για τους εργαζομένους του τουρισμού. Ένας τόπος που γεμίζει επισκέπτες αλλά δεν μπορεί να στεγάσει τους δασκάλους, τους νοσηλευτές και τους εποχικούς του εργαζομένους βρίσκεται αντιμέτωπος με μια βαθιά αντίφαση. Η ευρωπαϊκή στρατηγική για τον βιώσιμο τουρισμό αναγνωρίζει πλέον ότι η ελκυστικότητα ενός προορισμού πρέπει να συνυπάρχει με τη δυνατότητα να ζεις σε αυτόν.
Η πολιτική της αποσπασματικότητας δεν μπορεί να συνεχιστεί
Στην Ελλάδα, ο δημόσιος διάλογος γύρω από την ανάπτυξη εξακολουθεί συχνά να περιστρέφεται γύρω από το ύψος των κονδυλίων και την ανακοίνωση μεμονωμένων έργων. Αυτά είναι εύκολα στην παρουσίαση και συνήθως δίνουν άμεσα πολιτικά οφέλη. Είναι όμως πολύ πιο δύσκολο να απαντηθεί τι άλλαξε πέντε χρόνια αργότερα για την κοινότητα.
Ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα δεν ξεκινά από την ερώτηση «ποια πρόσκληση είναι ανοικτή;». Ξεκινά από τη διάγνωση: γιατί μειώνεται ο πληθυσμός, γιατί εγκαταλείπεται η τοπική παραγωγή, ποιοι νέοι φεύγουν και ποιες υπηρεσίες λείπουν. Στη συνέχεια συνδυάζει επενδύσεις με μεταρρυθμίσεις, θεσμικές συνεργασίες και συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας.
Αυτή η φιλοσοφία βρίσκεται στον πυρήνα των τοποκεντρικών προσεγγίσεων που υποστηρίζει το Σωματείο «ΔΙΑΖΩΜΑ». Η σημασία της δεν εξαρτάται από την ταυτότητα του φορέα που τη διατυπώνει, αλλά από το ότι αντιμετωπίζει τον τόπο ως ένα ζωντανό σύστημα και όχι ως κατάλογο έργων.
Η κεντρική διοίκηση οφείλει να εμπιστευθεί τις περιοχές — οι περιοχές να αναλάβουν ευθύνη
Ας είμαστε σαφείς: η κεντρική κυβέρνηση έχει ευθύνη όταν επιμένει σε υπερσυγκεντρωτικές επιλογές ή μεταφέρει υποχρεώσεις χωρίς αντίστοιχα μέσα. Όμως και η τοπική αυτοδιοίκηση έχει ευθύνη όταν εξαντλεί τον δημόσιο λόγο της στις απαιτήσεις για περισσότερους πόρους, χωρίς να παρουσιάζει αντίστοιχα σαφή σχέδια αλλαγής.
Δεν πρόκειται για εξίσωση ευθυνών, αλλά για δύο διακριτές υποχρεώσεις. Το κράτος πρέπει να δημιουργεί συνθήκες ουσιαστικής αυτονομίας. Οι τοπικές αρχές πρέπει να αποδεικνύουν ότι μπορούν να αξιοποιούν την αυτονομία με συνέχεια, διαφάνεια και αποτελέσματα.
Η επερχόμενη ευρωπαϊκή περίοδος 2028–2034 είναι ευκαιρία να αλλάξει αυτή η σχέση. Όχι με περισσότερες γενικόλογες διακηρύξεις για την αποκέντρωση, αλλά με συμμετοχή δήμων και περιφερειών στον σχεδιασμό και με πραγματικό έλεγχο των αναπτυξιακών επιπτώσεων.
Τι σημαίνει ανάπτυξη με μέτρο τον άνθρωπο
Η πιο ουσιαστική αναπτυξιακή ερώτηση δεν είναι «πόσα χρήματα απορροφήθηκαν;», παρότι η χρηστή διαχείριση πόρων παραμένει αναγκαία. Είναι: μπορούν περισσότεροι άνθρωποι να ζουν στον τόπο που επιλέγουν; Μειώθηκαν οι αποστάσεις από βασικές υπηρεσίες; Δημιουργήθηκαν δουλειές με διάρκεια; Απέκτησαν οι νέοι λόγους να σχεδιάζουν εκεί το μέλλον τους;
Αυτές οι απαντήσεις χρειάζονται τοπικά δεδομένα και αξιολόγηση σε βάθος χρόνου. Μπορεί να είναι λιγότερο εντυπωσιακές από μια φωτογραφία εγκαινίων, αλλά είναι πολύ πιο σημαντικές.
Το Right to Stay δεν είναι υπόσχεση ότι κανείς δεν θα μετακινηθεί. Είναι η δέσμευση ότι η φυγή δεν θα αποτελεί τη μοναδική ρεαλιστική επιλογή. Εάν η επόμενη γενιά πολιτικών δεν μπορέσει να προσφέρει αυτή τη δυνατότητα στις ελληνικές περιφέρειες, τότε θα έχουμε χάσει το ουσιαστικό νόημα της ανάπτυξης.
Πηγές και πλαίσιο
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή — Πακέτο εκπαίδευσης και δεξιοτήτων, 5.11.2026
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή — Στρατηγική βιώσιμου τουρισμού, 4.11.2026
- Επιτροπή των Περιφερειών — Εδαφική συνοχή και ανθεκτικότητα, 5.11.2026
- Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο — Ψήφισμα για τον ρόλο των πόλεων στην Πολιτική Συνοχής
Insights Perspective — Άρθρο γνώμης. Το Insights.gr έχει δηλωμένη εκδοτική συγγένεια με τις αρχές της ολοκληρωμένης και τοποκεντρικής ανάπτυξης που προωθεί το ΔΙΑΖΩΜΑ. Οι αξιολογικές κρίσεις του κειμένου αποτελούν θέση της σύνταξης.