Από Ελπίδα Αθανασίουστην/στο Αναλύσεις & Απόψειςστις 06/11/2026

Πώς θα γίνει πραγματική η αποκέντρωση: πόροι, τοπικά σχέδια και οι αποφάσεις για το 2028–2034 | Insights Analysis

Ανάλυση για τις χρηματοδοτικές διεκδικήσεις των δήμων, τις ευρωπαϊκές επιλογές του 2028–2034 και τις προϋποθέσεις πραγματικής αποκέντρωσης.

Το ετήσιο συνέδριο της ΚΕΔΕ, οι πρόσφατες κυβερνητικές ανακοινώσεις και η διαπραγμάτευση για τον επόμενο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό συγκλίνουν σε ένα κρίσιμο ερώτημα: μπορεί μια χώρα να μιλά για αποκέντρωση χωρίς να μεταφέρει στην πράξη δυνατότητα σχεδιασμού, ευθύνη και εργαλεία εφαρμογής στις τοπικές κοινωνίες;

Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στο μέγεθος της χρηματοδότησης. Εξαρτάται από το εάν τα χρήματα εντάσσονται σε προγράμματα με σαφείς προτεραιότητες, διοικητική συνέχεια και ελέγξιμα αποτελέσματα.

Η αφετηρία: ο πραγματικός λογαριασμός των δήμων

Στις 5 Νοεμβρίου, ο πρόεδρος της ΚΕΔΕ Λάζαρος Κυρίζογλου επανέφερε το αίτημα για οικονομική αυτοτέλεια, υποστηρίζοντας ότι η αυτοδιοίκηση αντιμετωπίζει χρηματοδοτικό κενό 2,3 δισ. ευρώ. Ο αριθμός αποτελεί εκτίμηση και διεκδίκηση της Ένωσης. Από την πλευρά του, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης ανακοίνωσε στη συνάντηση των δημάρχων 240 εκατ. ευρώ για ληξιπρόθεσμες οφειλές ενέργειας, δυνατότητα αύξησης του τέλους παρεπιδημούντων, ενίσχυση σχολικής συντήρησης και σχέδια για την εσωτερική οδοποιία.

Οι εξαγγελίες έχουν διαφορετικό χαρακτήρα. Άλλες συνιστούν άμεσες χρηματοδοτικές παρεμβάσεις, άλλες μελλοντικούς στόχους ή ενδεχόμενες ρυθμίσεις υπό προϋποθέσεις. Το κρίσιμο δεν είναι να προστεθούν οι αριθμοί σαν να αποτελούν ενιαίο νέο ταμείο. Είναι να εξεταστεί ποιο πρόβλημα λύνει κάθε μέτρο, για πόσο διάστημα και με ποια κριτήρια.

Μια έκτακτη ενίσχυση μπορεί να αντιμετωπίσει συσσωρευμένες υποχρεώσεις. Δεν αντικαθιστά, όμως, ένα προβλέψιμο μοντέλο χρηματοδότησης που θα επιτρέπει στον δήμο να σχεδιάζει σε ορίζοντα πενταετίας.

Το ευρωπαϊκό παράδοξο: τοπική ευθύνη, κεντρικός σχεδιασμός

Τον Οκτώβριο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υιοθέτησε ψήφισμα με το οποίο ζητά ουσιαστική συμμετοχή των πόλεων και των περιφερειών στον σχεδιασμό των επενδυτικών προτεραιοτήτων και των εθνικών και περιφερειακών σχεδίων εταιρικής σχέσης 2028–2034. Η θέση δεν ισοδυναμεί ακόμη με τελικό κανονιστικό πλαίσιο, υπογραμμίζει όμως μια θεμελιώδη αντίφαση.

Οι δήμοι καλούνται να αντιμετωπίσουν στεγαστική πίεση, γήρανση, κλιματικό κίνδυνο, τοπική παραγωγική αποδυνάμωση και ανάγκες μετακίνησης. Ταυτόχρονα, οι μεγάλες χρηματοδοτικές προτεραιότητες συχνά συγκροτούνται σε εθνικό ή ευρωπαϊκό επίπεδο πριν αποτυπωθεί με επάρκεια η γνώση των τοπικών φορέων.

Η Επιτροπή των Περιφερειών προχώρησε ακόμη ένα βήμα: σε παρέμβαση που δημοσιοποιήθηκε στις 5 Νοεμβρίου, ο Εμίλ Μποκ χαρακτήρισε την εδαφική συνοχή στοιχείο της ευρωπαϊκής ασφάλειας. Η λογική είναι σαφής: ένας τόπος που χάνει σχολεία, υπηρεσίες υγείας και πρόσβαση σε ευκαιρίες γίνεται λιγότερο ανθεκτικός απέναντι στις κρίσεις.

Τι μπορεί (και τι δεν μπορεί) να κάνει ένα τοπικό αναπτυξιακό σχέδιο

Στον ελληνικό κυβερνητικό προγραμματισμό για το 2027 περιλαμβάνεται η προτεραιότητα των 50 Τοπικών Σχεδίων Ανάπτυξης. Είναι μια δυνητικά σημαντική επιλογή, αλλά ο τίτλος «σχέδιο» δεν εγγυάται ολοκληρωμένη στρατηγική.

Ένα ουσιαστικό τοπικό σχέδιο χρειάζεται πέντε συστατικά: σαφή διάγνωση της κατάστασης, συμφωνημένους στόχους, συνεκτικό πακέτο παρεμβάσεων, φορείς με καθορισμένες αρμοδιότητες και συγκεκριμένο σύστημα παρακολούθησης. Εάν λείπουν, το αποτέλεσμα κινδυνεύει να είναι κατάλογος επιθυμητών έργων με διαφορετικά χρηματοδοτικά λογότυπα.

Ας υποθέσουμε ότι ένας δήμος επενδύει σε τουριστική υποδομή. Για να υπάρξει διαρκής αναπτυξιακός αντίκτυπος, το έργο πρέπει να συνδεθεί με πρόσβαση εργαζομένων σε κατοικία, τοπική αγροδιατροφή, μετακινήσεις, επαγγελματικές δεξιότητες και προστασία του πολιτιστικού και φυσικού αποθέματος. Διαφορετικά, μπορεί να βελτιώσει έναν αριθμό επισκέψεων χωρίς να αλλάξει ουσιαστικά τις προοπτικές των κατοίκων.

Η διοικητική ικανότητα είναι εξίσου σημαντική με τους πόρους

Η ενίσχυση των δήμων με αρμοδιότητες χωρίς αντίστοιχο προσωπικό δημιουργεί ένα άλλο είδος συγκεντρωτισμού: τυπικά το έργο είναι τοπικό, στην πράξη όμως η εφαρμογή εξαρτάται από εγκρίσεις, εξωτερικούς συμβούλους ή υπηρεσίες άλλων επιπέδων διοίκησης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε μικρός δήμος πρέπει να αποκτήσει μόνος του όλες τις αναγκαίες ειδικότητες. Συχνά είναι αποτελεσματικότερες οι διαδημοτικές δομές, οι κοινές τεχνικές υπηρεσίες, οι συνεργασίες με περιφέρειες και οι μηχανισμοί υποστήριξης. Το ουσιώδες είναι η συνέχεια της τεχνογνωσίας, όχι η διαρκής αναζήτηση ευκαιριακής λύσης.

Παράλληλα, η συμμετοχή των κατοίκων πρέπει να αποτελεί μέρος του σχεδιασμού και της αξιολόγησης, όχι απλή διαδικαστική υποχρέωση κατά την έναρξη ενός έργου.

Το ερώτημα που πρέπει να απαντήσει η επόμενη προγραμματική περίοδος

Η περίοδος 2028–2034 θα κριθεί, μεταξύ άλλων, από το αν το μοντέλο των Εθνικών και Περιφερειακών Σχεδίων Εταιρικής Σχέσης προσφέρει πραγματικό χώρο στις περιοχές να συναποφασίζουν ή εάν μεταφέρει περισσότερη ισχύ στο κεντρικό επίπεδο. Οι συζητήσεις παραμένουν ανοικτές και οι τελικές ρυθμίσεις δεν έχουν συμφωνηθεί.

Για την Ελλάδα απαιτείται διπλή απαίτηση λογοδοσίας. Η κεντρική κυβέρνηση να εξασφαλίσει διαφανείς, επαρκείς και σταθερούς μηχανισμούς χρηματοδότησης. Οι δήμοι και οι περιφέρειες, από την πλευρά τους, να παρουσιάζουν όχι μόνο αιτήματα αλλά και τεκμηριωμένα σχέδια: ποια ανάγκη αντιμετωπίζουν, τι αποτελέσματα επιδιώκουν και πότε θα αξιολογηθούν.

Συμπέρασμα: Περισσότεροι πόροι χωρίς σχεδιασμό ενδέχεται να οδηγήσουν σε περισσότερα αποσπασματικά έργα. Περισσότερες αρμοδιότητες χωρίς πόρους μπορεί να οδηγήσουν σε διοικητική παράλυση. Η πραγματική αποκέντρωση προϋποθέτει ταυτόχρονα χρηματοδότηση, θεσμική αυτονομία και ικανότητα ολοκληρωμένης τοπικής δράσης.

Τεκμηρίωση

Insights Analysis — συντακτική ανάλυση με διακριτή παράθεση πραγματικών δεδομένων και αξιολογικών συμπερασμάτων.