Από Νεκτάριος Λειβαδάςστην/στο Κοινωνία & Δημογραφικόστις 21/11/2026

Η υγεία ως παράγοντας κοινωνικής συνοχής: Τι αποκαλύπτει ευρωπαϊκή μελέτη για τις ιδιωτικοποιήσεις και την Ελλάδα

Ευρωπαϊκή μελέτη 250 μεταρρυθμίσεων καταγράφει τη μακροχρόνια διάβρωση της εμπιστοσύνης μετά από ιδιωτικοποιήσεις στην υγεία. Η Eurostat δείχνει ότι το 2025 και οι 13 ελληνικές περιφέρειες πρωταγωνιστούν στις ανικανοποίητες ανάγκες περίθαλψης.

Η ποιότητα ενός συστήματος υγείας δεν κρίνεται μόνο από τον αριθμό των νοσοκομείων, το ύψος των δαπανών ή την ταχύτητα εξυπηρέτησης. Κρίνεται και από μια πολύ απλή εμπειρία: τι συμβαίνει όταν ένας πολίτης χρειάζεται γιατρό και δεν μπορεί να πληρώσει, να περιμένει ή να ταξιδέψει για να τον βρει.

Μια νέα παρέμβαση των ερευνητών Tamara Popic και Alexandru D. Moise στο Social Europe, στις 12 Νοεμβρίου 2026, επαναφέρει το ερώτημα των συνεπειών της μεγαλύτερης συμμετοχής της αγοράς στη χρηματοδότηση και την παροχή υπηρεσιών υγείας. Η συζήτηση αφορά ιδιαίτερα την Ελλάδα, όπου τα διαθέσιμα ευρωπαϊκά στοιχεία καταγράφουν εξαιρετικά μεγάλες δυσκολίες πρόσβασης στην περίθαλψη.

Η ευρωπαϊκή μελέτη δεν αποδεικνύει ότι κάθε συνεργασία με ιδιωτικό φορέα υποβαθμίζει ένα δημόσιο σύστημα. Δείχνει όμως ότι οι μεταρρυθμίσεις που μεταφέρουν το κόστος στον ασθενή συνδέονται με μια καθυστερημένη, αλλά διαρκή επιδείνωση της εμπιστοσύνης των πολιτών. Και τα νεότερα στοιχεία της Eurostat φωτίζουν γιατί το ζήτημα στην Ελλάδα δεν είναι αφηρημένο: το 2025 και οι 13 ελληνικές περιφέρειες εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά ανικανοποίητων αναγκών ιατρικής εξέτασης από οποιαδήποτε άλλη περιφέρεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Τι δείχνουν σχεδόν 250 μεταρρυθμίσεις σε 30 ευρωπαϊκές χώρες

Οι δύο ερευνητές βασίζονται στη μελέτη τους, με τίτλο «A bitter aftertaste? The effects of privatisation reforms on evaluations of health systems across Europe», που δημοσιεύτηκε ηλεκτρονικά το 2025 στο Journal of European Public Policy. Συνδυάζουν σχεδόν 250 νομοθετικές μεταρρυθμίσεις ιδιωτικοποίησης από τη βάση HEALTHDOX με περίπου 300.000 απαντήσεις του European Social Survey για την αξιολόγηση των εθνικών συστημάτων υγείας, σε 30 χώρες.

Το βασικό μοτίβο έχει ιδιαίτερο πολιτικό ενδιαφέρον: αμέσως μετά από μια μεταρρύθμιση, η αξιολόγηση του συστήματος μπορεί να βελτιώνεται ελαφρώς. Από τον δεύτερο χρόνο, όμως, αρχίζει να υποχωρεί και η αρνητική συσχέτιση γίνεται εντονότερη γύρω στον τέταρτο ή πέμπτο χρόνο.

Η πολιτική αποδοχή της μεταρρύθμισης στην αρχή δεν εγγυάται την αποδοχή της όταν οι πολίτες αρχίσουν να βιώνουν τις συνέπειές της. Είναι μάλιστα πιθανό το πολιτικό κόστος να εμφανιστεί στην επόμενη κυβέρνηση και όχι σε εκείνη που θέσπισε την αλλαγή.

Η μελέτη διακρίνει διαφορετικές μορφές ιδιωτικοποίησης. Η προαιρετική ιδιωτική ασφάλιση ή η μεγαλύτερη επιλογή παρόχου μπορεί αρχικά να αντιμετωπίζονται θετικά. Αντίθετα, οι υψηλότερες άμεσες πληρωμές από τους ασθενείς και ο περιορισμός καλυπτόμενων παροχών συνδέονται με την πιο επίμονη αρνητική αξιολόγηση. Οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας αντιδρούν νωρίτερα, καθώς έχουν συχνότερη επαφή με το σύστημα.

Αυτά είναι ευρήματα για την αντίληψη και την αξιολόγηση των υπηρεσιών από τους πολίτες, όχι ενιαία μέτρηση της κλινικής ποιότητας ή απόδειξη ότι όλες οι ιδιωτικοποιήσεις προκαλούν τα ίδια αποτελέσματα. Η έρευνα τεκμηριώνει συσχετίσεις σε διαφορετικά εθνικά περιβάλλοντα, άρα απαιτείται προσοχή πριν μεταφερθούν τα συμπεράσματα σε μία συγκεκριμένη ελληνική μεταρρύθμιση.

Το παράδειγμα της Ουγγαρίας: μικρή χρέωση, μεγάλη πολιτική αντίδραση

Στο Social Europe οι συγγραφείς υπενθυμίζουν την Ουγγαρία του 2008. Η τότε κυβέρνηση είχε εισαγάγει χρεώσεις για ιατρικές επισκέψεις και νοσηλεία. Παρότι τα ποσά ήταν σχετικά μικρά και υπήρχαν εξαιρέσεις, οι χρεώσεις έγιναν κεντρικό αντικείμενο πολιτικής σύγκρουσης. Δημοψήφισμα οδήγησε στην κατάργησή τους, αποδεικνύοντας πόσο ευαίσθητη είναι η σχέση ανάμεσα στην πρόσβαση στην περίθαλψη και στη νομιμοποίηση μιας δημόσιας πολιτικής.

Ανάλογες πολιτικές αντιδράσεις παρατηρήθηκαν στην Τσεχία, όπου οι χρεώσεις για ιατρικές υπηρεσίες επηρέασαν την πολιτική αντιπαράθεση και τροποποιήθηκαν σταδιακά. Το δίδαγμα δεν είναι ότι οποιαδήποτε συμμετοχή στον ιδιωτικό τομέα οδηγεί αναπόφευκτα σε κοινωνική κρίση. Είναι ότι η μετατόπιση της οικονομικής επιβάρυνσης προς τον χρήστη της υπηρεσίας μπορεί να αλλάξει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται το κοινωνικό συμβόλαιο.

Η Ελλάδα του 2025: και οι 13 περιφέρειες στην κορυφή της ευρωπαϊκής ανισότητας

Η έκδοση της Eurostat «Key figures on European living conditions – 2026 edition» περιλαμβάνει ένα εξαιρετικά ανησυχητικό εύρημα για τη χώρα: το 2025 όλες οι 13 ελληνικές περιφέρειες είχαν υψηλότερο ποσοστό πολιτών με ανικανοποίητη ανάγκη ιατρικής εξέτασης από οποιαδήποτε άλλη περιφέρεια της ΕΕ.

Τα ποσοστά κυμαίνονταν από 9,1% στο Νότιο Αιγαίο έως 13,4% στο Βόρειο Αιγαίο. Η υψηλότερη περιφερειακή τιμή εκτός Ελλάδας ήταν 9,0%, στη φινλανδική περιφέρεια Pohjois- ja Itä-Suomi. Ο μέσος όρος στην ΕΕ, για τον ίδιο δείκτη το 2025, ήταν 2,4%.

Ο δείκτης αφορά το ποσοστό του πληθυσμού ηλικίας 16 ετών και άνω που δήλωσε πως δεν έλαβε αναγκαία ιατρική εξέταση λόγω κόστους, απόστασης ή λίστας αναμονής. Δεν πρέπει να συγχέεται με τον διαφορετικό δείκτη της Eurostat για το 2024, σύμφωνα με τον οποίο 21,9% όσων δήλωσαν ότι χρειάστηκαν ιατρική φροντίδα στην Ελλάδα ανέφεραν ότι δεν την έλαβαν. Και οι δύο είναι επίσημες μετρήσεις, με διαφορετική βάση υπολογισμού.

Πρόκειται για μια εντυπωσιακή αντιστροφή της συνήθους συζήτησης: το πρόβλημα δεν περιορίζεται στα μικρά νησιά ή στις πιο απομακρυσμένες ορεινές περιοχές. Εμφανίζεται, με διαφορετική ένταση, σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια.

Πληρωμές από την τσέπη και πραγματική πρόσβαση

Η κοινή έκθεση Country Health Profile 2025: Greece του ΟΟΣΑ και του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου για τα Συστήματα και τις Πολιτικές Υγείας, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, καταγράφει ότι το 34% των συνολικών δαπανών υγείας στην Ελλάδα το 2023 προερχόταν από άμεσες πληρωμές των νοικοκυριών, αναλογία από τις υψηλότερες στην ΕΕ.

Η ίδια έκθεση σημειώνει ότι το 2024 το ποσοστό ανικανοποίητων αναγκών μεταξύ όσων είχαν ανάγκη περίθαλψης έφθανε το 32,3% για τους ανθρώπους που βρίσκονταν σε κίνδυνο φτώχειας. Οι δυσκολίες συνδέονται με οικονομικό κόστος, αναμονή και αποστάσεις, ενώ καταγράφονται ιδιαίτερες προκλήσεις για απομακρυσμένες και αγροτικές περιοχές.

Οι υψηλές ιδιωτικές πληρωμές δεν σημαίνουν αυτομάτως ότι κάθε ιδιώτης πάροχος λειτουργεί αναποτελεσματικά. Αναδεικνύουν, όμως, ένα σαφές πρόβλημα χρηματοοικονομικής προστασίας: η τυπική ασφαλιστική κάλυψη δεν αρκεί, όταν η αναγκαία υπηρεσία δεν είναι διαθέσιμη εγκαίρως ή απαιτεί δυσβάσταχτη ιδιωτική δαπάνη.

Η υγεία είναι και περιφερειακή πολιτική

Για έναν κάτοικο μικρού νησιού, η πρόσβαση σε ειδικό γιατρό μπορεί να απαιτεί μετακίνηση, διανυκτέρευση και απουσία από την εργασία. Σε ένα ορεινό χωριό, η ίδια ανάγκη μπορεί να εξαρτάται από το οδικό δίκτυο, τη στελέχωση της κοντινής μονάδας και τη διαθεσιμότητα μεταφοράς. Σε ένα μεγάλο αστικό κέντρο, ο περιορισμός μπορεί να εμφανίζεται κυρίως ως αναμονή ή κόστος.

Πρόκειται για διαφορετικές εκφάνσεις της ίδιας αδυναμίας: το δικαίωμα στην υγεία υπάρχει θεσμικά, αλλά δεν ασκείται με ίσους πραγματικούς όρους. Γι’ αυτό η πρόσβαση στην περίθαλψη δεν είναι μόνο ζήτημα του Υπουργείου Υγείας. Είναι και ζήτημα χωροταξίας υπηρεσιών, συγκοινωνιών, ανθρώπινου δυναμικού, κοινωνικής πολιτικής και περιφερειακής ανάπτυξης.

Η σχέση με το δημογραφικό είναι άμεση. Μια νέα οικογένεια δεν αποφασίζει να μείνει στον τόπο της μόνο επειδή υπάρχει επιδότηση κατοικίας ή δυνατότητα εργασίας. Χρειάζεται παιδιατρική περίθαλψη, προληπτική φροντίδα και πρόσβαση σε επείγουσες υπηρεσίες. Αντίστοιχα, η αξιοπρεπής διαβίωση ενός ηλικιωμένου σε απομακρυσμένο οικισμό εξαρτάται από τη συνέχεια της ιατρικής και νοσηλευτικής φροντίδας.

Το Right to Stay, το δικαίωμα να μπορεί κανείς να παραμένει στον τόπο του, παραμένει κενό περιεχομένου όταν η αναγκαία περίθαλψη προϋποθέτει μόνιμη μετακίνηση προς ένα μεγάλο αστικό κέντρο.

Δημόσιο ή ιδιωτικό; Το πραγματικό κριτήριο είναι η εγγυημένη πρόσβαση

Η συζήτηση για την ιδιωτική συμμετοχή δεν πρέπει να παγιδευτεί σε απόλυτα διλήμματα. Η σύμπραξη δημόσιων και ιδιωτικών φορέων μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να διευρύνει την προσφορά υπηρεσιών και να περιορίσει τις αναμονές. Το αν επιτυγχάνει τους στόχους της εξαρτάται από τη δημόσια χρηματοδότηση, τις συμβάσεις, τον έλεγχο ποιότητας, τη γεωγραφική κάλυψη και τον τρόπο που προστατεύεται ο ασθενής από επιπλέον χρεώσεις.

Αντίστοιχα, η απλή διατήρηση μιας δημόσιας δομής στα χαρτιά δεν διασφαλίζει πραγματική πρόσβαση, εφόσον απουσιάζουν γιατροί, νοσηλευτές, εξοπλισμός και σταθερή λειτουργία. Μια σοβαρή μεταρρυθμιστική πολιτική χρειάζεται να αξιολογεί τις υπηρεσίες από την πλευρά του πολίτη, όχι αποκλειστικά από το λογιστικό κόστος ή τον ιδιοκτησιακό χαρακτήρα του παρόχου.

Η Ελλάδα θα μπορούσε να θέσει συγκεκριμένους, δημόσια ελεγχόμενους στόχους ανά περιοχή: πραγματικό χρόνο πρόσβασης σε βασικές ειδικότητες, συνέχεια πρωτοβάθμιας φροντίδας, επιβάρυνση των νοικοκυριών, ανάγκες που παραμένουν ακάλυπτες και διαθεσιμότητα κρίσιμων υπηρεσιών. Οι δείκτες αυτοί μπορούν να στηρίξουν ολοκληρωμένες τοπικές στρατηγικές και να αξιοποιηθούν μαζί με πολιτικές κινητικότητας, στελέχωσης και ψηφιακής υγείας.

Η τηλεϊατρική, για παράδειγμα, μπορεί να βοηθήσει ένα απομακρυσμένο νησί μόνο όταν λειτουργεί ως συμπλήρωμα ενός πραγματικού δικτύου φροντίδας, όχι ως άλλοθι για την απουσία επαγγελματιών υγείας.

Η κοινωνική συνοχή κρίνεται στην πρόσβαση, όχι στις εξαγγελίες

Η βασική προειδοποίηση της μελέτης των Popic και Moise είναι πολιτικά σημαντική: όταν οι πολίτες νιώθουν ότι η πρόσβαση στην περίθαλψη εξαρτάται ολοένα περισσότερο από την οικονομική τους δυνατότητα, η εμπιστοσύνη τους μπορεί να διαβρωθεί με καθυστέρηση, αλλά ουσιαστικά.

Για την Ελλάδα η προειδοποίηση συναντά μια ήδη δύσκολη πραγματικότητα. Τα επίσημα στοιχεία δεν επιτρέπουν να αποδώσουμε τις ανικανοποίητες ανάγκες αποκλειστικά σε μία πολιτική ή σε έναν τύπο παρόχου. Επιβάλλουν, όμως, να αξιολογούμε κάθε επιλογή —δημόσια χρηματοδότηση, ιδιωτικές συμβάσεις, γεωγραφική οργάνωση, στελέχωση και υποδομές— με το ίδιο κριτήριο: μπορεί ο πολίτης να λάβει έγκαιρα την περίθαλψη που χρειάζεται, χωρίς ο τόπος κατοικίας ή το εισόδημά του να τον αποκλείουν;

Αυτό είναι το πραγματικό μέτρο κοινωνικής συνοχής. Και είναι ένας όρος χωρίς τον οποίο καμία πολιτική περιφερειακής ανάπτυξης δεν μπορεί να θεωρηθεί ολοκληρωμένη.


Πηγές και τεκμηρίωση